Çalışma hayatında İsviçre'de işçi hakları ücret ile başlayıp fesih ve işsizlik sigortasına uzanıyor. Türk çalışanların işe başlarken bakması gereken ilk belge imzaladıkları sözleşme. Brüt ücretin yanında haftalık çalışma saati yazıyor; deneme süresi ve fesih maddesi de aynı belgede bulunuyor.
Ücret için ülke çapında tek bir yasal asgari rakam yok. İsviçre hükümetinin ch.ch ücret sayfasına göre Cenevre ve Basel-Stadt gibi bazı kantonlarda kantonal asgari ücret uygulanıyor; Neuchâtel, Jura ile Ticino da kendi taban ücret sistemlerine sahip. Belirli sektörlerde ise toplu iş sözleşmeleri bağlayıcı taban ücret getirebiliyor.
İsviçre'de işçi hakları ücret konusunda ne sağlıyor?
Aylık maaşı değerlendirirken sözleşmedeki toplam çalışma düzenine bakmak gerekiyor. Haftalık saat ve fazla mesai karşılığı ücretin gerçek değerini değiştiriyor. Gece ya da vardiya çalışması varsa ek ödeme hükümleri de sözleşmede veya toplu iş sözleşmesinde bulunabiliyor. Bazı işyerlerinde 13. maaş uygulaması var; bunun sözleşmede yazılı olup olmadığı ayrıca görülmeli.
Piyasa ücretini karşılaştırmak isteyen çalışanlar ch.ch üzerinden SECO’nun ulusal ücret hesaplayıcısına ulaşabiliyor. Hesaplayıcı meslek ve bölge bilgilerini kullanarak bir ücret aralığı veriyor. İş deneyimi de sonuca dahil ediliyor. Bağlayıcı sektör tabanı bulunan işlerde ise toplu sözleşmedeki tutar esas alınıyor. Teklif mektubundaki maaş bu rakamla karşılaştırılabiliyor; saatlik çalışma düzeni farklıysa aylık toplam üzerinden ayrıca hesap yapmak gerekebiliyor.
İşten çıkarma halinde ihbar süresi kaç ay?
Deneme süresinden sonra yasal ihbar süresi kıdeme göre ilerliyor. SECO’nun fesih SSS sayfası ilk hizmet yılında bir ay, ikinci yıldan dokuzuncu yılın sonuna kadar iki ay, onuncu yıldan itibaren üç ay süre öngörüldüğünü bildiriyor. Yasal varsayım, iş ilişkisinin ay sonunda bitmesi yönünde. Yazılı sözleşme veya toplu iş sözleşmesi farklı bir düzenleme içeriyorsa önce o hükme bakılıyor.
Deneme dönemindeki temel süre yedi gün. Fesih yazısının işverene ya da çalışana ulaştığı tarih hesabı etkileyebiliyor. İşçi istifa ettiğinde de sözleşmedeki bildirim süresine uymak zorunda; çıkış tarihini yeni işe başlama tarihiyle birlikte planlamak gerekiyor.
Hastalık veya kaza döneminde fesih nasıl uygulanıyor?
Bazı dönemlerde işverenin fesih yapması sınırlanıyor. Hastalık veya kaza nedeniyle çalışamayan kişiler için hizmet süresine bağlı koruma dönemleri bulunuyor. Hamilelik ve doğum sonrası dönem için de ayrı koruma var. SWI swissinfo.ch çalışma sözleşmeleri rehberi standart fesih süreleriyle birlikte bu koruma alanlarını özetliyor.
Fesih gerekçesi de ayrıca ele alınıyor. Sendika üyeliği, anayasal bir hakkın kullanılması veya iş sözleşmesinden doğan bir talebin ileri sürülmesi nedeniyle yapılan fesihler “abusive dismissal” kapsamında uyuşmazlığa dönüşebiliyor. Böyle bir dosyada itiraz tarihini ve olası dava süresini kaçırmamak gerekiyor.
İşsiz kalan çalışan ne zaman RAV kaydı yaptırmalı?
İşten çıkış kesinleştiğinde iş arama sürecine başlanıyor. arbeit.swiss işsizlik ödeneği rehberi, RAV olarak bilinen bölgesel istihdam merkezine kayıt şartını bildiriyor. Fesih süresi boyunca yapılan iş başvurularının kaydı daha sonraki RAV görüşmelerinde istenebiliyor.
İsviçre'de işçi hakları içinde işsizlik sigortası ayrı bir yere sahip. Genel prim şartı, işsiz kalmadan önceki iki yıllık dönemde en az 12 ay sigortalı çalışmış olmak. Başvuru sahibinin İsviçre’de ikamet etmesi ve çalışmaya hazır bulunması gerekiyor. Kendi hesabına çalışanlar zorunlu işsizlik sigortasına dahil değil.
İşsizlik ödeneği maaşın ne kadarını karşılıyor?
Ödenek hesabında son altı aylık sigortalı ücret esas alınıyor. Son 12 aylık ortalama daha avantajlıysa o dönem kullanılabiliyor. Bakmakla yükümlü olduğu 25 yaş altı çocuğu bulunanlarda yüzde 80 oranı uygulanabiliyor. Belirlenen düşük ücret eşiğinin altında kalanlar da aynı orana girebiliyor. Diğer başvurularda temel oran yüzde 70.
Ödeme günleri prim geçmişine göre hesaplanıyor. Yaş da hesaba katılıyor. RAV yeniden işe dönüş sürecini yürütüyor; işsizlik kasası ödeneğin tutarını belirleyip ödemeyi yapıyor.
İsviçre'de işçi hakları için hangi belgeler saklanmalı?
İş sözleşmesini ve son maaş bordrolarını saklamak ilk adım. Fesih yazısı ile işverenin verdiği çalışma belgesi aynı dosyada bulunmalı. İsviçre'de işçi hakları için uyuşmazlık çıktığında fazla mesai kayıtları da dosyaya eklenebilir. Eksik ücret tartışmasında banka hareketleri ve vardiya çizelgeleri kullanılabilir. RAV için yapılan iş başvurularının tarihlerini ayrı bir listede tutmak gerekiyor. Elektronik başvuru e-postaları da bu kaydın parçası olabilir.
İsviçre'de işçi hakları açısından ücret anlaşmazlığı ile fesih uyuşmazlığının çözüm yolu aynı olmayabilir. Kanton ile sektör farklı kurallar getirebiliyor; sözleşme hükümleri de sonucu etkiliyor. Toplu iş sözleşmesine tabi bir işyerinde sendika veya kantonal çalışma makamı, hangi ücret tabanının ve hangi fesih hükmünün uygulanacağını dosya üzerinden belirleyebilir.
Diğer ülkelerde çalışma hakları
Karşılaştırma yapmak isteyenler Avusturya’da ücret ve izin hakları rehberine bakabilir. ABD’de Türklerin çalışma hakları farklı bir iş hukuku yapısına dayanıyor. İngiltere’de işten çıkarma süreçleri ise ihbar ve haksız fesih bakımından ayrı kurallara sahip.
Kaynaklar
- ch.ch — Minimum wage and average salary
- State Secretariat for Economic Affairs (SECO) — FAQ on termination
- arbeit.swiss — FAQs on unemployment benefit
- SWI swissinfo.ch — Employment contracts