Türkiye, Yunanistan’ı uyardı

Türkiye Yunanistan kablo gerilimi 31 Ağustos’ta Ankara’dan gelen yeni mesajla yeniden yükseldi. Kathimerini’nin Türk yetkililere dayandırdığı habere göre Türkiye, GSI projesini engellemek istemiyor; hak iddia ettiği deniz alanlarında tek taraflı fiilî durum oluşturulmasına karşı çıkıyor.

Great Sea Interconnector için Atina’nın “Türkiye’den izin istemeyiz” çizgisinin ardından Ankara’dan yeni bir mesaj geldi. eKathimerini’nin 31 Ağustos’ta Türk yetkililere dayandırdığı habere göre Ankara projeyi durdurma amacı taşımadığını, ancak Türkiye’nin hak iddia ettiği deniz alanlarında kablo çalışmaları üzerinden tek taraflı fiilî durum oluşturulmasına karşı çıkacağını bildirdi.

Ankara kaynakları ne dedi?

Kathimerini’ye konuşan Türk yetkililer, altyapı projelerinde işbirliği istenirse çözüm bulunabileceğini söyledi. Aynı kaynaklar, projenin Türkiye’nin hak ve yetki iddia ettiği Doğu Akdeniz sahalarında “oldu-bitti” yaratmak için kullanılması halinde Ankara’nın kendi çıkarlarını koruyacak yönde hareket edeceğini belirtti. Açıklama resmî bir Dışişleri Bakanlığı bildirisi değil; gazetenin isim vermediği Ankara kaynaklarına dayandırdığı bir hükümet pozisyonu aktarımı.

Türk kaynaklar işbirliğine örnek olarak Blue Raman denizaltı fiber optik kablo projesini gösterdi. Kathimerini’nin haberine göre bu hat Türk-Libya deniz yetki alanı mutabakatında yer alan bölgelerden geçti; ilgili tarafların önceden bilgilendirilmesi ve farklı hukuki yaklaşımlara rağmen gerekli koordinasyonun sağlanması sayesinde sahada gerilim yaşanmadı. Ankara, GSI için de benzer bir iletişim ve koordinasyon zemini arıyor.

Atina’nın çizgisi değişti mi?

Yunanistan hükümeti hukuki pozisyonunu değiştirmiş değil. Atina, GSI’nin barışçıl bir enerji altyapısı olduğunu ve uluslararası hukuka göre Türkiye’den izin alınmasının gerekmediğini savunuyor. Yunanistan Dışişleri Bakan Yardımcısı Tasos Hatzivasileiou 26 Ağustos’ta bu görüşü açıkça dile getirdi. Yunan tarafına göre kablonun karasuları dışında döşenmesi, Ankara’nın onayını gerektirmiyor.

Buna karşılık 27 Ağustos’ta Atina, Paris ve Kıbrıs Rum Kesimi arasında başka bir formül tartışılmaya başlandı. Fransız yatırımcı Meridiam’ın çalışmalar başlamadan önce Türkiye dahil bölgedeki ülkelere yazılı bildirim göndermesi seçeneği masaya geldi. Bu mektubun izin talebi değil, çalışma takvimi ve teknik faaliyetler hakkında önceden bilgilendirme niteliğinde olması planlanıyor. Transit Haber, bu ara formülü mevcut GSI dosyasına 28 Ağustos’ta eklemişti.

Kablo hangi deniz alanlarından geçecek?

İlk büyük hat Girit ile Kıbrıs Rum Kesimi arasında planlanıyor. Kalan deniz dibi araştırmalarının bir bölümü Kasos ve Karpathos’un doğusundan Kıbrıs Rum Kesimi yönüne uzanan sahalarda yapılacak. Türkiye ile Yunanistan’ın deniz yetki alanı tezleri bu bölgelerde örtüşmüyor. Ankara, kendi kıta sahanlığı olarak gördüğü sahalarda araştırma veya kablo döşeme faaliyeti yürüten gemilerin önceden koordinasyon kurmasını istiyor; Atina ise bu yaklaşımı kabul etmiyor.

Tartışma Türk karasularına girilip girilmediği meselesinden farklı. Anlaşmazlık, karasularının ötesindeki kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölge tezlerinden kaynaklanıyor. Türkiye Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi’ne taraf değil ve özellikle Anadolu kıyılarına çok yakın Yunan adalarının deniz yetki alanı üretme etkisine ilişkin Yunan yaklaşımına itiraz ediyor. Yunanistan ise adaların da deniz yetki alanı oluşturduğu görüşünü savunuyor.

Kasos’ta 2024’te ne olmuştu?

Kablo dosyasının askerî hassasiyeti 2024’te Kasos çevresindeki deniz dibi araştırmalarında görüldü. Araştırma gemisinin faaliyetleri sırasında Türk ve Yunan deniz unsurları aynı bölgede bulundu; taraflar diplomatik kanallarla gerilimi kontrol altında tuttu ve sıcak çatışma yaşanmadı. Yeni çalışma takviminin aynı sahalara yaklaşması, önceden bilgilendirme ve koordinasyon tartışmasını yeniden öne çıkardı.

Projenin siyasi ağırlığı neden arttı?

Fransız Meridiam’ın projeye çoğunluk hissedarı olarak girmesi GSI’yi yalnız Yunanistan ve Kıbrıs Rum Kesimi arasındaki bir enerji bağlantısı olmaktan çıkardı. Avrupa Birliği finansmanı, Fransız sermayesi ve kablo üreticisi Nexans’ın teknik rolü aynı dosyada buluşuyor. Yunan hükümeti projeyi Avrupa’nın enerji bağlantılarını Doğu Akdeniz’e uzatacak stratejik altyapı olarak sunuyor.

Türkiye açısından GSI, son haftalardaki deniz parkları ve Ege enerji tartışmalarıyla aynı deniz yetki alanı uyuşmazlığına bağlanıyor. Transit Haber’in Meis deniz parkı ve Yunanistan’ın Ege enerji planına Ankara’nın tepkisi dosyaları aynı hukuki ve siyasi anlaşmazlığın başka sahalardaki yansımalarını içeriyor. 31 Ağustos mesajında Ankara projeye toptan karşı çıkmadı; itirazını sahadaki çalışma yöntemi ve koordinasyon biçimi üzerinden kurdu.

Meridiam formülü Ankara’nın talebini karşılıyor mu?

Atina, Paris ve Kıbrıs Rum Kesimi arasında görüşülen bildirim modeli iki tarafın kullandığı kavramları birbirinden ayırmaya çalışıyor. Yunanistan “izin” talebini reddederken Türkiye önceden koordinasyon ve kendi deniz yetki alanı tezlerine saygı gösterilmesini istiyor. Meridiam’ın planlanan faaliyetleri önceden yazılı olarak bildirmesi, hukuki pozisyonlar değişmeden sahadaki sürtüşmeyi azaltabilecek teknik bir kanal olarak düşünülüyor.

Ankara’nın 31 Ağustos mesajı bu formülü otomatik olarak kabul ettiği anlamına gelmiyor. Kathimerini’ye konuşan kaynaklar, çözümün işbirliğiyle bulunabileceğini söylerken tek taraflı fiilî durum oluşturulmasına karşı çıkılacağını da açıkça belirtti. Türkiye’nin hangi bildirim biçimini yeterli göreceği, araştırma gemisinin rotası ve diplomatik temasların içeriğiyle netleşecek.

GSI projesinin teknik ve mali yapısı

Great Sea Interconnector, Girit ile Kıbrıs Rum Kesimi arasında yüksek gerilimli doğru akım denizaltı elektrik bağlantısı kurmayı hedefliyor. Proje daha sonra İsrail bağlantısıyla genişletilmek isteniyor. Kablo hattı deniz tabanında çok uzun bir güzergâh izlediği için araştırma, zemin etüdü ve kablo döşeme çalışmalarının ayrı aşamalarda yürütülmesi gerekiyor. Bu çalışmaların bir bölümü deniz yetki alanı tartışmalarının bulunduğu sahalara yaklaşıyor. Fransız Meridiam’ın çoğunluk hissedarı olarak projeye girmesi finansman ve siyasi sahiplik yapısını değiştirdi. Yunanistan Başbakanlık Ofisi, ağustos ayında Meridiam’ın projeye katılımını duyururken ADMIE, GSI ve kablo üreticisi Nexans arasında deniz dibi araştırmalarına ilişkin ayrı teknik düzenlemeler de yapıldı. Avrupa Birliği projeyi enerji bağlantısı ve Kıbrıs Rum Kesimi’nin Avrupa elektrik sistemine bağlanması açısından destekliyor.

Deniz yetki alanı anlaşmazlığı neden çözülemiyor?

Ankara ile Atina arasındaki temel görüş ayrılığı, adaların kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölge üretme etkisinde düğümleniyor. Atina, Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi’ni temel alarak adaların da deniz yetki alanı oluşturduğunu savunuyor. Ankara ise özellikle Türkiye ana karasına çok yakın adaların Anadolu’nun uzun kıyı şeridi karşısında tam etki üretmesinin hakkaniyetli olmadığını söylüyor ve sınırlandırmanın ikili anlaşmayla yapılması gerektiğini belirtiyor.

Bu anlaşmazlık yalnız GSI’ye özgü değil. Deniz parkları, enerji arama alanları, araştırma gemileri ve deniz mekânsal planlama kararları aynı hukuki uyuşmazlığın farklı uygulama alanları. Teknik bir kablo çalışması, geminin rotası ve hangi makama bildirim yapılacağı yüzünden dış politika krizine dönüşebiliyor.

Sahada yeni bir donanma karşılaşması olur mu?

31 Ağustos itibarıyla yeni bir Türk-Yunan donanma karşılaşması yaşandığına ilişkin doğrulanmış bilgi yok. Risk, araştırma ve kablo döşeme faaliyetlerinin tartışmalı sahalara yeniden girmesi halinde ortaya çıkıyor. Türkiye faaliyetlere deniz unsurları veya NAVTEX duyurularıyla karşılık verir, Yunanistan da araştırma gemisine askerî refakat sağlarsa iki ülkenin unsurları aynı bölgede yeniden bulunabilir.

2024 Kasos geriliminde taraflar aynı sahada bulunmasına rağmen diplomatik kanallar çalıştı ve doğrudan çatışma çıkmadı. Yeni bildirim formülünün amacı da benzer bir gerilimin tekrarlanmasını önlemek. Bunun başarıp başaramayacağı, Ankara ile Atina’nın “izin”, “bildirim” ve “koordinasyon” kavramlarına yüklediği farklı anlamların sahada nasıl uygulanacağına bağlı.

Kaynaklar

eKathimerini — Ankara warns of tension over power cable project

eKathimerini — New formula tested for cable project

Proto Thema — The formula for restarting the GSI and the role of Meridiam

Cyprus Mail — Greek minister: permission from Turkey unnecessary for interconnector

T.C. Dışişleri Bakanlığı — Başlıca Ege Denizi Sorunları