Mekke Anlaşması için iki isimden Meclis uyarısı: Türk askeri hangi yetkiyle gidecek?

Mekke Anlaşması, Türkiye’de askerî destek ve Meclis yetkisi tartışmasını yeniden gündeme getirdi. Emekli Büyükelçi Ali Tuygan 9 Ekim’de yayımladığı yazıda ittifakın hukuki statüsünü ve Türkiye’nin Yemen’deki çatışmalara katılma ihtimalini sorguladı. Oxford bağlantılı araştırmacı Seyithan Ahmet Ateş ise 8 Ekim tarihli analizinde Suudi Arabistan’a sağlandığı bildirilen Türk savunma desteğinin kapsamını ve bunun hangi yetkiye dayandığı sorusunu ele aldı. İki yazarın ortak başlığı, kolektif savunma taahhütleri ile Anayasa’nın askerî yetki hükümleri arasındaki ilişki oldu.

Mekke Anlaşması için iki yazar hangi hukuki soruları yöneltti?

Ali Tuygan’ın 9 Ekim tarihli Diplomatic Opinion yazısı, 7 Ağustos’ta Türkiye, Pakistan ve Suudi Arabistan arasında imzalandığı açıklanan metnin hukuki niteliğini tartışıyor. Tuygan, kamuoyuna açıklanan belgeler arasında üç ülkenin yükümlülüklerini bütün ayrıntılarıyla düzenleyen anlaşma metnini göremediğini belirterek, ortak bildiri ile bağlayıcı uluslararası anlaşma arasındaki farkı sorguluyor. Yazar, Türkiye’nin NATO yükümlülüklerinin, İran’la ilişkilerinin ve Yemen’deki çatışmaların bu tartışmada birlikte değerlendirilmesini istiyor.

Seyithan Ahmet Ateş’in 8 Ekim tarihli Oxford Geopolitica analizinde ise askerî desteğin uygulama boyutu öne çıkıyor. Ateş, Türk yapımı hava savunma ve elektronik harp sistemlerinin Suudi Arabistan’da bulunduğuna ilişkin basın haberlerini inceliyor. Bu iddiaların Savunma Sanayist ve Middle East Eye yayınlarına dayandığını belirtiyor. Personel sayısı ve konuşlandırmanın ayrıntıları kamuoyuna tam olarak açıklanmadığından, yazısında bunları kaynaklarına atıfla ele alıyor.

Mekke Anlaşması hakkında iki metinde de Anayasa’nın 90. maddesindeki milletlerarası anlaşmaları uygun bulma usulü ile 92. maddesindeki asker gönderme yetkisi inceleniyor. Tuygan daha geniş bir askerî angajmanın dış politika sonuçlarına odaklanırken Ateş, mevcut teknik desteğin olası hukuki dayanaklarını ve daha büyük bir konuşlandırma için gerekebilecek Meclis işlemlerini tartışıyor.

5 Ekim Riyad kararı nasıl bir yükümlülük öngörüyor?

Türkiye Dışişleri Bakanlığının yayımladığı 5 Ekim tarihli ortak açıklamaya göre Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan temsilcileri Riyad’da olağanüstü toplandı. Stratejik Siyasi ve Savunma Komitesi, kolektif savunma taahhütlerinin pratik olarak uygulanmasını kararlaştırdı. Mutabık kalınan askerî kuvvet ve kabiliyetlerin Suudi Arabistan’a süratle konuşlandırılmasına yönelik tedbirlerin alınması da bildiride yer aldı. Üç ülke, uygulanacak düzenlemelerin kendi ulusal mevzuatlarına uygun olacağını açıkça kaydetti.

Komite aynı toplantıda Pakistanlı emekli Korgeneral Nauman Mahmood’u ittifakın ilk genel sekreteri olarak üç yıllığına görevlendirdi. Ortak açıklamada Mekke ve Medine’nin hedef alınmasına yönelik teşebbüsler ile Suudi şehirlerine ve ekonomik tesislerine yönelik saldırılar kınandı. Kuvvet miktarı, konuşlandırma takvimi, personelin görevi ve birlikte kullanılacak sistemlerin tam listesi kamuya açık ortak açıklamada yer almadı.

Transit Haber’in 6 Ekim tarihli Riyad toplantısı haberinde, hızlı konuşlandırma kararına yönelik muhalefet tepkileri ve TBMM yetkisi tartışması aktarılmıştı. Mekke Anlaşması hakkında yeni iki yazı ise kararın doğurduğu soruları ayrı hukuki ve stratejik görüşlerle değerlendirdi. Ateş, Riyad bildirisindeki ulusal mevzuat şartını, Ankara’nın anayasal sınırlarının metne yansıması olarak yorumladı.

Anayasa’nın 90 ve 92. maddeleri ne düzenliyor?

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 90. maddesi, yabancı devletlerle ve uluslararası kuruluşlarla yapılan anlaşmaların onaylanmasının kural olarak TBMM tarafından bir kanunla uygun bulunmasına bağlı olduğunu düzenliyor. Aynı maddede bazı kısa süreli ekonomik, ticari ve teknik anlaşmalar için özel usuller de bulunuyor. İttifak metninin hangi hukuki kategoriye girdiği ve hangi onay işlemlerinden geçeceği, belgenin tam hükümleri ve iç hukuk işlemleri üzerinden değerlendiriliyor.

Anayasa’nın 92. maddesi ise Türk Silahlı Kuvvetlerinin yabancı ülkelere gönderilmesine izin verme yetkisini belirli istisnalar dışında TBMM’ye veriyor. Maddede Türkiye’nin taraf olduğu milletlerarası anlaşmaların veya milletlerarası nezaket kurallarının gerektirdiği durumlar ayrı tutuluyor. Mevcut bir ikili savunma düzenlemesine dayanan teknik faaliyet ile yeni kolektif savunma metnine bağlı kapsamlı bir askerî konuşlandırmanın hukuki dayanakları bu nedenle ayrıca inceleniyor.

Mekke Anlaşması üzerine Tuygan, yazısında milletlerarası yükümlülüklerin ve yurt dışına asker gönderilmesinin parlamenter denetime tabi olması gerektiğini savunuyor. Ayrıca 1 Mart 2003’te TBMM’de reddedilen Irak tezkeresini hatırlatarak Meclisin savaş ve askerî konuşlandırma kararlarındaki rolüne işaret ediyor.

Ateş ise Türk askerî varlığının niteliği bakımından iki düzeyi ayırıyor: Hâlihazırdaki ikili ilişkiler üzerinden yürütülebileceğini aktardığı sınırlı teknik destek ile çok daha geniş personel ve askerî kabiliyet sevki. Yazısında ikinci tür konuşlandırmanın parlamenter yetki tartışmasını güçlendireceğini belirtiyor.

Türkiye’nin Suudi Arabistan’a askerî desteği hakkında ne biliniyor?

Ateş, Türk savunma sistemleri ile teknik ekiplerin Suudi Arabistan’daki kritik altyapının korunmasına katkı sunduğunu bildiren yayınlara yer veriyor. Savunma Sanayist’in aktardığı askerî uzman sayısı ve Middle East Eye’ın haberleştirdiği ilave ekipman planları, adı açıklanmayan kaynaklara dayandırılıyor. Resmî ortak açıklama bu iddialardaki miktarları doğrulayan ayrıntılı bir kuvvet envanteri sunmuyor.

Transit Haber’in 9 Ekim tarihli Hakan Fidan haberinde, Türkiye’nin savunma amaçlı katkılara ilişkin görüşmeleri ve saldırı operasyonlarına katılmama yönündeki resmî açıklaması ele alındı. Ateş’in çalışması, bu politik çizginin hava savunma ve elektronik harp gibi alanlarla nasıl ilişkilendirilebileceğini değerlendiriyor. Yazar, Türkiye’nin Yemen’de doğrudan çatışmaya katılmak yerine Suudi Arabistan’ın savunmasını güçlendirmeyi tercih ettiğini düşünüyor.

Tuygan’ın yaklaşımı daha ihtiyatlı bir dış politika çağrısı içeriyor. Emekli büyükelçi, Riyad’a verilecek bağlayıcı askerî taahhütlerin Türkiye’yi Yemen’deki savaşa yaklaştırabileceği görüşünde. Metninde bölgedeki çatışmaların Arap Birliği ve İslam İşbirliği Teşkilatı çerçevesinde diplomatik olarak ele alınması gerektiğini savunuyor. NATO ile ilişkiler ve olası Pakistan-Hindistan gerilimi de yazarın yönelttiği sorular arasında.

İki değerlendirme hangi noktalarda ayrılıyor?

Mekke Anlaşması için Ali Tuygan, Türkiye’nin ittifak çerçevesinde daha ileri askerî yükümlülükler üstlenmesine karşı çıkıyor. Suudi Arabistan’ın güvenliği için yapılacak askerî konuşlandırmanın anayasal sürecinin yanı sıra Türkiye’nin dış politika tercihlerini de tartışıyor. 9 Ekim yazısının sonucu, Yemen’deki çatışmaların dışında kalınması gerektiği yönünde açık bir kişisel görüş.

Mekke Anlaşması üzerine yazan Seyithan Ahmet Ateş ise mevcut savunma desteği haberlerini inceleyerek Türkiye’nin Suudi Arabistan’daki askerî iş birliğinin muhtemel biçimini anlatıyor. Yazısında Libya’daki teknik ve danışmanlık desteğini karşılaştırma örneği olarak kullanıyor. Türkiye’nin savunma sanayii kapasitesi ile yurt dışı askerî faaliyet tecrübesinin Riyad’a sunulabilecek seçenekleri artırdığını değerlendiriyor.

Mekke Savunma Anlaşması’nın kurumsal yapısına ilişkin önceki haberde, üç ülkenin ortak komite ve genişleme gündemi açıklanmıştı. 5 Ekim bildirisi kuvvet konuşlandırmasının ulusal mevzuata tabi olacağını belirtiyor. 8 ve 9 Ekim’de yayımlanan iki yazarın analizleri de uygulamanın hangi usullerle ve ne ölçüde yapılabileceği üzerine farklı sonuçlara varıyor. Hukuki soruların nihai yanıtı, anlaşmanın tam metni, iç hukuk onay işlemleri ve somut askerî yetkilendirme belgeleriyle belirlenecek.

Bu haberler de ilginizi çekebilir

Suudi Arabistan, Türkiye ve Pakistan’dan ne istiyor, ABD’nin rolü ne?

İtalyan Limes’ten Suudi Arabistan’da Türk üssü senaryosu

Fidan Mekke Anlaşması için sınırı çizdi: Türkiye saldırı operasyonuna katılmayacak

Şam İsrail’in yeni hattına itiraz etti, Şeybani Ankara’da Fidan’la görüştü