Önce Netanyahu ve Trump gidecek

İran liderinin siyasi danışmanı Muhammed Bakır Zolghadr, Hürmüz Boğazı’nın Donald Trump ile Binyamin Netanyahu iktidardan ayrılana kadar açılmayacağını söyledi. Açıklama, boğazda ticari gemi geçişlerinin zaten sınırlı olduğu bir dönemde geldi. İran Hürmüz Boğazı konusunda bu kez iki siyasi liderin görevde kalmasını doğrudan deniz trafiğine bağlayan bir mesaj vermiş oldu. Söz konusu koşul, Zolghadr’ın kamuya açık açıklamasında yer alıyor; İran Dışişleri Bakanlığının bunu nihai müzakere metnine eklediğine ilişkin ayrı bir duyuru bulunmuyor.

Zolghadr, İran liderinin siyasi danışmanı olarak yaptığı açıklamada boğazın açılmasını Trump ve Netanyahu’nun iktidardan ayrılmasına bağladı. Mesaj, İran ile ABD ve İsrail arasındaki çatışmanın 200. gününe ilişkin açıklamalar arasında yayımlandı. İran’ın önceki diplomatik görüşmelerinde ise deniz trafiğinin güvenli biçimde yeniden başlaması, güvenlik garantileri ve geçiş düzenlemeleri üzerinde çalışılıyordu. Danışmanın açıklaması bu görüşmelerin resmî sonucunu duyuran bir anlaşma metni olarak yayımlanmadı.

Boğazdaki geçiş sayıları da aynı dönemde açıklandı. Reuters’ın Kpler verilerine dayanan 18 Eylül tarihli takibine göre önceki gün Hürmüz’den dört emtia gemisi geçti. Bir gün önce altı geçiş kaydedilmişti; son on günlük ortalama ise 16 gemiydi. Bu sayılar otomatik gemi takip verilerinde görülen hareketliliği ifade ediyor. Kimlik bildirim sistemini kapatan gemiler, görünür kayıtların dışında kalabiliyor. Geçiş sayısındaki düşüş, deniz ticaretinin olağan seviyesine dönmediğini gösteren somut verilerden biri.

Umman Dışişleri Bakanlığının 25 Ağustos’ta yayımladığı ortak açıklamada Umman ve İran, güvenli seyrüseferin yeniden başlaması için aşamalı bir çalışma yürüttüklerini duyurmuştu. Geçici ortak deniz koridoru kurulması, mayınların temizlenmesi ve daha kalıcı bir trafik yönetimi düzenine geçilmesi üzerinde duruluyordu. Bu teknik ve diplomatik başlıklar, Zolghadr’ın son açıklamasında dile getirdiği siyasi koşuldan farklı bir müzakere hattına ait.

İran Hürmüz Boğazı üzerindeki geçiş rejimini değiştirecek somut uygulamalar için devlet kurumlarının ve ilgili askerî makamların kararları gerekiyor. 18 Eylül’de duyurulan dört gemilik geçiş verisi, boğazda sınırlı da olsa hareket bulunduğunu gösteriyor. Zolghadr’ın sözlerinden sonra İran’ın bütün gemilere yönelik yeni bir resmî geçiş yasağı ilan ettiğine ilişkin ayrı bir karar, kamuya açık açıklamalarda bildirilmedi.

Ticari gemilerin güvenli geçişi için gündeme gelen koridor önerisi, kıyı devletleri arasında uygulanacak teknik adımları da içeriyor. Mayın temizliği ve trafik yönetimi farklı kurumların koordinasyonunu gerektiriyor. Danışmanın liderlerin görev süresine ilişkin sözleri, bu teknik planın hangi tarihte başlayacağını veya hangi gemilerin geçiş izni alacağını belirleyen bir çizelge sunmuyor.

Trump ve Netanyahu’nun iktidardan ayrılması şartı şu aşamada Zolghadr’ın açıklamasında bulunuyor. Boğazın fiilî durumu ise gemi hareketleri, deniz güvenliği tedbirleri ve Umman ile İran arasında yürütülen görüşmeler üzerinden izleniyor.