Doğumla vatandaşlık kuralları ülkeden ülkeye değişiyor. Pew Research Center’ın 2026’da GLOBALCIT verileriyle yaptığı karşılaştırma 33 ülkede doğum yerinin genel ve otomatik vatandaşlık yolu olduğunu kaydediyor. Bu grubun ağırlığı Amerika kıtasında. Avrupa’daki büyük göç ülkelerinde ise çocuğun doğduğu yer ebeveynin vatandaşlığına, ikamet geçmişine veya kalıcı oturum hakkına bağlanan farklı kurallarla birlikte uygulanıyor.
Doğumla vatandaşlık hangi ülkelerde genel ve otomatik?
Pew’in 191 ülkeyi kapsayan veri setindeki 33 ülke şunlar: Antigua ve Barbuda; Arjantin; Barbados; Belize; Benin; Bolivya; Brezilya; Kanada; Çad; Küba; Dominika; Ekvador; El Salvador; Grenada; Guatemala; Guyana; Honduras; Jamaika; Lesotho; Meksika; Mozambik; Nikaragua; Pakistan; Panama; Peru; Saint Kitts ve Nevis; Saint Lucia; Saint Vincent ve Grenadinler; Trinidad ve Tobago; Tuvalu; ABD; Uruguay; Venezuela. Diplomat çocukları ile yabancı devlet görevlilerinin çocukları gibi istisnalar, ülkelerin kendi mevzuatında ayrıca tanımlanıyor.
Kanada bu modelin açık örneklerinden. IRCC, Kanada’da doğan kişilerin kural olarak vatandaş olduğunu ve diplomatik ayrıcalık taşıyan bazı yabancı görevlilerin çocuklarını istisna kapsamında değerlendirdiğini bildiriyor. Brezilya’da Anayasa’nın 12. maddesi anne ve babası yabancı olan ve ülkede doğan çocuğu Brezilyalı sayıyor; ebeveynlerin kendi devletleri adına görev yaptığı doğumlar bunun dışında tutuluyor. Arjantin’in 346 sayılı Vatandaşlık Kanunu da ülke topraklarında doğanları vatandaş kabul ediyor ve yabancı diplomatik temsilcilik mensuplarının çocukları için istisna koyuyor.
ABD’de doğumla vatandaşlık 2026’da nasıl uygulanıyor?
ABD’de doğumla vatandaşlık 2026’da iki ayrı aşamadan geçti. Yüksek Mahkeme haziran sonunda Trump yönetiminin önceki geniş sınırlama girişimini reddetti. Yönetim 6 Ağustos’ta yeni yürütme emirleri yayımladı. Reuters, yeni emirlerin vatandaşlık dışında bırakılan bazı grupları yeniden tanımladığını ve “doğum turizmi” işlemlerini hedef aldığını aktardı. 14418 sayılı yürütme emri yabancı devlet çalışanlarının çocuklarını, belirli “alien enemy” kategorilerini ve vatandaşlık edinimi için ticari işlem yapıldığı belirtilen bazı vakaları federal belge düzeni açısından ayrıca ele alıyor. Transit Haber’in ABD’de doğumla vatandaşlık kararını izleyen haberinde haziran ayındaki Yüksek Mahkeme aşaması bulunuyor. Ağustos düzenlemeleriyle birlikte güncel dosyada doğum tarihi ve ebeveyn statüsü birlikte inceleniyor.
Avrupa’da doğum yeri tek başına neden yeterli olmuyor?
Almanya yabancı ebeveynlerin çocuğu için doğum yerini ikamet koşuluna bağlıyor. Make it in Germany rehberine göre ebeveynlerden birinin doğumdan önce en az beş yıldır Almanya’da yasal ve mutat biçimde yaşamış olması gerekiyor. Aynı ebeveyn doğum tarihinde kalıcı oturum hakkına da sahip olmalı. Koşullar karşılanırsa çocuk Alman vatandaşlığını doğumda kazanabiliyor.
Birleşik Krallık’ta 1 Temmuz 2021 ve sonrasında doğan çocuklar için GOV.UK ebeveyn statüsünü esas alıyor. Anne veya babanın Britanya vatandaşı olması otomatik vatandaşlık yollarından biri. İrlanda vatandaşı bir ebeveynin Birleşik Krallık’ta yaşaması da ilgili koşullarda yeterli. Yabancı ebeveynlerde indefinite leave to remain, settled status veya benzeri süresiz ikamet hakkı doğum tarihindeki statü hesabına giriyor.
Fransa’da yabancı ebeveynlerden doğan çocuklar için yaş ve ikamet geçmişi belirleyici olabiliyor. Service-Public.fr farklı yaş grupları için ayrı yollar yayımlıyor. On altı ve on yedi yaşındaki bir çocuk beyan yoluyla vatandaşlık isterse Fransa’da doğmuş olması, başvuru tarihinde ülkede yaşaması ve 11 yaşından sonra toplam en az beş yıl Fransa’da ikamet etmiş bulunması gerekiyor. Ebeveynlerden biri de Fransa’da doğmuşsa doğum anına ilişkin başka bir vatandaşlık kuralı uygulanıyor.
Portekiz’in sistemi başka bir kombinasyon kullanıyor. Adalet Bakanlığının rehberi, Portekiz’de yabancı ebeveynlerden doğan 18 yaşından küçük çocuk için üç ayrı uygunluk yolu veriyor. Ebeveynlerden birinin son beş yılda ülkede yaşamış olması ilk yol. Ebeveynin yasal ikamet sahibi olması ikinci yol. Çocuğun Portekiz’de en az bir yıl okul öncesi, temel, orta veya mesleki eğitime devam etmesi de başvuru imkânı sağlayabiliyor.
Türk anne veya babanın çocuğu için ikinci vatandaşlık nasıl doğuyor?
Yurt dışında yaşayan Türk aileler için doğum ülkesinin kuralına bir de Türkiye mevzuatı ekleniyor. Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü, doğum anında anne veya babadan yalnız birinin Türk vatandaşı olmasını soy bağıyla Türk vatandaşlığının kazanılması için yeterli kabul ediyor. Kanada’da, Brezilya’da veya Arjantin’de doğan bir çocuk yerel mevzuata göre o ülkenin vatandaşlığını da kazanırsa aile iki vatandaşlık kaydını ayrı kurumlarda yürütüyor. Türk nüfus kütüğüne tescil için yurt dışındaki doğumun ayrıca bildirilmesi gerekiyor.
Kanada dışında doğmuş bir kişinin sonradan Kanada vatandaşlığına başvurması farklı bir süreç. Transit Haber’in Kanada vatandaşlığı rehberi kalıcı oturum sahipleri için 1.095 günlük fiziksel bulunma hesabını ve diğer başvuru koşullarını inceliyor. Kanada’da doğarak vatandaş olan çocuk için vatandaşlık kaynağı doğum yeri; ebeveynin kendi göç statüsü ise ayrı dosyada devam ediyor.
İspanya ve benzeri ülkelerde doğumla vatandaşlık nasıl okunmalı?
Bazı hukuk sistemlerinde ülkede doğmak, vatandaşlığa daha erken başvuru hakkının başlangıç noktası olarak kullanılıyor. Otomatik vatandaşlık ile sonradan başvuruya açılan vatandaşlık yolu aynı işlem değil. Transit Haber’in İspanya’daki doğum ve vatandaşlık işlemlerini konu alan soruşturma haberinde yerel doğum kaydı, çocuğun vatandaşlık işlemi ve ailelerin oturum süreci ayrı dosyalar halinde yer alıyor. Aileler doğumun gerçekleşeceği ülkede çocuğun statüsünü belirlerken doğum tarihindeki yürürlükteki kanunu ve ebeveynlerin o tarihteki hukuki statüsünü kontrol etmeli.
Doğumla vatandaşlık için hangi bilgiler kontrol edilmeli?
Doğumla vatandaşlık değerlendirmesinde önce çocuğun doğacağı ülkedeki doğum yeri kuralına bakılır. Ardından diplomat veya yabancı devlet görevlisi istisnaları incelenir. Ebeveynlerin vatandaşlığı ile ikamet türü dosyanın üçüncü katmanıdır. Son aşamada vatandaşlığın doğum anında mı kazanıldığı, yoksa daha sonra beyan veya başvuru mu gerektiği belirlenir. 2026 karşılaştırmasında Kanada ile Brezilya; ayrıca Arjantin geniş doğum yeri modelinin açık örnekleri; Almanya ile Birleşik Krallık; Fransa ile Portekiz ise ebeveyn veya ikamet şartlarıyla çalışan farklı Avrupa modelleri sunuyor.
Türk vatandaşı anne veya babanın yurt dışında doğan çocuğu için doğumla vatandaşlık dosyası iki ülkenin belgeleriyle yürür. Doğum ülkesinin nüfus veya vatandaşlık belgesi yerel statüyü gösterir. Türk kaydı için konsolosluk ya da nüfus müdürlüğüne doğum bildirimi yapılır. Ailenin doğum belgesini ve ebeveyn kimliklerini saklaması, sonraki pasaport işlemlerinde kullanılan temel kayıtların hazır olmasını sağlar.
Kaynaklar
- Pew Research Center — U.S.-style birthright citizenship is uncommon around the world
- Immigration, Refugees and Citizenship Canada — Check if you may be a citizen — citizenship by birth in Canada
- Presidência da República do Brasil — Constituição Federal — Artigo 12
- Argentina.gob.ar — Ley 346 — Ciudadanía
- Make it in Germany — Family reunification for children — nationality upon birth in Germany
- GOV.UK — Check if you're a British citizen — born in the UK from 1 July 2021 onwards
- Service-Public.fr — Nationalité française d'un enfant né en France de parents étrangers
- Justiça de Portugal — Nacionalidade portuguesa — menor nascido em Portugal, filho de estrangeiros
- Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü — Türk Vatandaşlığının Kazanılması
- The White House — Continuing to Protect the Meaning and Value of American Citizenship — Executive Order 14418
- Reuters — Trump signs executive orders targeting birthright citizenship