İsrail’in ‘NATO’nun 5. maddesi işlemez’ hesabı

İsrail‘de NATO 5. madde hesabı, 18 Ağustos’taki Abu al-Duhur saldırısının ardından doğrudan tartışmaya açıldı. Reuters’ın haberine göre İsrail, Suriye’nin kuzeybatısındaki hava üssünün pist ve depolama tesislerini sekiz hava saldırısıyla vurdu. Suriye kaynakları can kaybı bildirmedi; üs Türkiye sınırının yaklaşık 70 kilometre doğusunda bulunuyor.

Saldırıdan saatler sonra İsrail Başbakanlık Ofisi sorumluluğu üstlenerek Şam yönetiminin Türk birliklerinin üsse konuşlanmasına izin vermek üzere olduğunu savundu. Axios’a konuşan bir Türk yetkili ise üste Türk askeri bulunmadığını söyledi. Türkiye Dışişleri Bakanlığı da 18 Ağustos tarihli açıklamasında saldırıyı Suriye’nin toprak bütünlüğünü ihlal eden bir eylem olarak kınadı. Washington yönetimine saldırı önceden bildirildi; ABD’li yetkililer daha sonra bu adımın bölgesel gerilimi artırdığını söyledi.

İsrail’de NATO 5. madde hesabı neye dayanıyor?

İsrail’de NATO 5. madde hesabı tartışması, saldırıdan iki gün sonra Israel Hayom’da Shay Gal imzasıyla yayımlanan analizde açık biçimde kuruldu. Gal, Türk askeri sahaya gelmeden altyapıyı vurmanın çatışma maliyetini düşürdüğünü savundu.

Aynı analiz, Kudüs’ün NATO’nun 5. maddesinin nerede geçerli olduğunu incelediğini savunuyor ve Suriye topraklarındaki Türk kara birliklerinin Türkiye toprağını yanlarında taşımadığını ileri sürüyor. ClashReport bu değerlendirmeyi daha sonra “İsrail, Türk güçlerini 5. maddeyi tetiklemeden vurabileceğine inanıyor” başlığıyla aktardı. Israel Hayom metni bir analiz yazısı; açık kaynaklarda bu görüşü resmî devlet kararı olarak ortaya koyan isimli bir İsrailli yetkili, belge veya hükümet açıklaması bulunmuyor. Yazıda ayrıca Türk gemileri ve uçaklarının Akdeniz’deki durumunun ayrı bir antlaşma sorusu doğurabileceği, kara birlikleriyle aynı coğrafi değerlendirmeye tabi tutulamayacağı ileri sürülüyor.

NATO Antlaşması Suriye’deki Türk askerini kapsıyor mu?

NATO’nun resmî Kuzey Atlantik Antlaşması 5. ve 6. maddeleri birlikte okunuyor. 5. madde bir müttefike Avrupa veya Kuzey Amerika’da yapılan silahlı saldırıyı tüm müttefiklere yapılmış sayıyor. 6. madde ise coğrafi alanı Türkiye toprakları, bazı Avrupa alanları ile Akdeniz’deki müttefik kuvvet, gemi ve uçaklarını da sayıyor. Suriye karasında konuşlu Türk kara birlikleri bu listede açıkça sayılmıyor.

5. madde devreye girse bile metin her ülkeye aynı askerî karşılığı zorunlu kılmıyor. Antlaşmada her müttefikin “gerekli gördüğü” eylemle yardım edeceği yazıyor; silahlı kuvvet kullanımı seçeneklerden biri. NATO kararları konsensüsle alınıyor. Transit Haber’in Mekke Anlaşması ile NATO’nun 5. maddesi arasındaki farkları ele aldığı dosya da kolektif savunma metinlerinin aynı mekanizmaya sahip olmadığını ortaya koyuyor. Üye ülkelerin siyasi iradesi, olayın niteliği ve Kuzey Atlantik Konseyinde oluşacak ortak tutum yine belirleyici olur; antlaşma tek tip bir askerî yanıt listesi vermiyor.

Türkiye geçmişte Suriye krizlerinde hangi maddeyi işletti?

Türkiye’nin geçmişte Suriye kaynaklı iki ağır olayda izlediği yol da sınırı belirginleştiriyor. Suriye’nin 2012’de Türk F-4 savaş uçağını düşürmesinin ardından Ankara 4. madde kapsamında NATO’yu toplantıya çağırdı. Dönemin NATO Genel Sekreteri Anders Fogh Rasmussen toplantı sonrasında 5. maddenin görüşülmediğini açıkça söyledi.

İdlib’de 2020’de Türk askerlerinin hava saldırısında şehit olmasından sonra da Ankara 4. madde kapsamında danışma toplantısı istedi. NATO müttefikleri Türkiye ile dayanışma açıkladı ve hava savunma desteğini hatırlattı; 5. madde işletilmedi. Suriye’deki Türk birliklerine saldırı halinde siyasi veya askerî tepki ihtimali ortadan kalkmıyor, fakat geçmiş örneklerde kolektif savunma otomatik biçimde devreye sokulmadı.

Abu al-Duhur’da Türk askeri var mıydı?

Saldırının yapıldığı sırada kalıcı Türk konuşlandırması bulunduğuna ilişkin doğrulayan bir kanıt yok. Suriye Dışişleri Bakanı Asaad al-Shaibani, Axios’a verdiği yazılı yanıtlarda üssün büyük ölçüde boş olduğunu, Türk subaylarının saldırıdan birkaç gün önce tesisi ziyaret ettiğini fakat kalıcı Türk üssü veya birlik konuşlandırma planı bulunmadığını söyledi. Üsteki çalışmaların Suriye Hava Kuvvetlerinin kullanımına yönelik rehabilitasyonla sınırlı olduğunu savundu. Reuters’ın 20 Ağustos haberinde ise Milli Savunma Bakanlığı, saldırı öncesinde veya sırasında üste Türk askerî heyeti bulunmadığını açıkladı.

Ankara’nın Suriye’deki askerî rolüne ilişkin İsrail güvenlik kaygısı resmî temaslara da yansımış durumda. Reuters’ın üç kaynağa dayandırdığı 19 Ağustos tarihli haberde, Mossad Başkanı Roman Gofman ile Suriye Dışişleri Bakanı arasında 14 Ağustos’ta yapılan görüşmede Türkiye’nin askerî desteğinin ele alındığı aktarıldı. Netanyahu da ertesi gün İsrail’in Suriye’de kendisini tehdit edecek bir Türk askerî yerleşimine izin vermeyeceğini söyledi.

5. madde tartışması İsrail’in saldırısını hukuken haklı çıkarıyor mu?

Hayır. NATO’nun coğrafi kapsamı ile İsrail’in Suriye’de güç kullanmasının uluslararası hukuk bakımından meşruiyeti ayrı sorular. ABD’nin Suriye Özel Temsilcisi Tom Barrack saldırıyı “gereksiz tırmanma” olarak niteledi. Ankara da saldırının Suriye’nin egemenliği ve toprak bütünlüğünü ihlal ettiğini savunuyor.

Gerilim, Türkiye ile İsrail’in Suriye’deki askerî hareket alanlarının giderek daha fazla kesiştiği bir dönemde büyüyor. Transit Haber’in İsrail’deki güvenlik çevrelerinin Türkiye’ye bakışını derlediği dosya. Abu al-Duhur saldırısından sonra NATO’nun 5. maddesi de İsrail basınındaki Türkiye-Suriye hesabına doğrudan girmiş oldu.

Bu haberler de ilginizi çekebilir

İsrail bu kez Erdoğan’ı hedef aldı: Şam “Türk üssü” iddiasını reddetti

ABD Türkiye-İsrail hattının devrede olduğunu açıkladı: “Çatışmaya yakın bile değiliz”

Türkiye ile İsrail çatışmanın eşiğinden mi döndü? ABD’li isimden çarpıcı uyarı

Türkiye sınırına 70 kilometre mesafede İsrail saldırısı: ABD tepki gösterdi