128 ülke otonom silahlar için uzlaştı: Türkiye gönüllü kurallar çizgisindeydi

Reuters’ın 5 Eylül tarihli haberine göre Belirli Konvansiyonel Silahlar Sözleşmesi’ne taraf 128 devlet, Cenevre’de ölümcül otonom silah sistemleri için bağlayıcı olmayan bir metin üzerinde uzlaştı. Görüşmeler gece boyunca sürdü ve ortak metin sabaha karşı kabul edildi. Belge, gelecekte uluslararası kuralların veya resmî anlaşma müzakerelerinin temelini oluşturabilecek bir çerçeve sunuyor.

Türkiye otonom silahlar görüşmelerinde ABD, Rusya ve Hindistan’la birlikte yeni ve hukuken bağlayıcı bir antlaşma yerine ulusal veya gönüllü kuralları önceleyen yaklaşımı desteklemişti. Kabul edilen belgenin bağlayıcı olmaması, Ankara’nın daha önce açıkladığı kademeli düzenleme tercihinin temel özelliklerinden biriyle örtüşüyor. Türkiye’nin insan kontrolü ve uluslararası insancıl hukuk vurgusu da müzakere dosyasında ayrı başlık olarak yerini koruyor.

Cenevre’de hangi karar alındı?

Ortak metin; otonom silah sistemlerinin kapsamı, insan muhakemesi, siviller üzerindeki zararların azaltılması ve gelecekteki uluslararası düzenleme seçenekleri üzerinde uzlaşı sağlayan hükümler içeriyor. Reuters, bu sonucun on yılı aşkın süredir devam eden görüşmelerin ardından geldiğini yazdı. Metnin bir sonraki aşamada bağlayıcı bir sürece dönüşüp dönüşmeyeceği kasım ayındaki konferansta yeniden gündeme gelecek.

4 Eylül’de oturum kapanırken ABD ve Rusya’nın son değişiklik talepleri nedeniyle sonuç belirsizdi. Gece görüşmelerinde dil üzerindeki anlaşmazlıklar giderildi ve 128 taraf devlet ortak metni kabul etti. Washington özellikle insan muhakemesinin nasıl tarif edileceği konusunda daha esnek bir ifade istedi; Moskova da uluslararası bağlayıcı kurallara mesafeli çizgisini sürdürdü.

Türkiye hangi modeli destekledi?

Türkiye’nin 2024’te BM çalışma grubuna sunduğu açıklama, üzerinde uzlaşılmış bir tanım oluşmadan hukuken bağlayıcı yeni bir araç geliştirilmesine mesafeli yaklaşıyor. Ankara bu aşamada davranış kuralları, güven artırıcı mekanizmalar ve mevcut uluslararası insancıl hukuk çerçevesi üzerinden ilerlemeyi savundu.

Reuters’ın 4 Eylül tarihli haberinde de ABD’nin bağlayıcı yeni bir uluslararası anlaşma yerine rehber niteliğinde kurallar istediği, Rusya, Hindistan ve Türkiye’nin bu çizgiyi destekleyen ülkeler arasında bulunduğu aktarılmıştı. 5 Eylül uzlaşısı bağlayıcı olmayan bir belgeyle sonuçlandı.

Metin hangi hukuki statüyle kabul edildi?

Taraf devletler, Belirli Konvansiyonel Silahlar Sözleşmesi çerçevesinde uzlaşıyla karar veriyor. ABD ve Rusya hukuken bağlayıcı küresel kurallar yerine ulusal rehberleri savunuyor. Brezilya, İrlanda ve bazı Afrika ülkeleri ise daha açık yasaklar ve yükümlülükler içeren bağlayıcı bir düzenleme istiyor.

Human Rights Watch 4 Eylül’de insan kontrolü ve muhakemesiyle ilgili hükümlerinin korunmasını istemişti. Stop Killer Robots yöneticisi Nicole van Rooijen ise Reuters’a kabul edilen metnin son saatlerde zayıflatıldığını düşündüğünü söyledi.

Otonom silah sistemi nedir?

Görüşmelerde LAWS adı verilen sistemler, etkinleştirildikten sonra hedef belirleme ve angaje olma işlevlerinin bir bölümünü farklı derecelerde insan müdahalesi olmadan yerine getirebilen silahları kapsıyor. Yapay zekâ destekli hedef tanıma, sensör verilerinden hedef seçimi ve belirli koşullarda ateşleme işlevlerinin otomatikleştirilmesi müzakerelerin ana başlıkları arasında.

Türkiye insan kontrolü konusunda ne söylüyor?

T.C. Dışişleri Bakanlığının silahların kontrolü ve silahsızlanma sayfası, Türkiye’nin askerî yapay zekânın sorumlu kullanımına yönelik çok taraflı girişimlere katıldığını belirtiyor. Türkiye’nin BM’deki açıklamalarında etik güvenceler, insan kontrolü ve geçerli uluslararası hukuk kurallarına uyum da savunuluyor.

Uzlaşı Türkiye açısından neyi değiştirdi?

Türkiye’nin müzakere pozisyonunda kamuya açık yeni bir yön değişikliği açıklanmadı. Ankara’nın 2024 tarihli BM metni, önce tanım ve ortak ilkeler üzerinde ilerlenmesini, davranış kuralları ile güven artırıcı mekanizmaların değerlendirilmesini savunuyordu. 5 Eylül belgesi bu aşamada bağlayıcı yükümlülük getirmeden tarafların üzerinde anlaşabildiği ortak çerçeveyi oluşturdu.

Kasım konferansında Türkiye’nin önündeki konu, kabul edilen ortak metnin hangi usulle ilerletileceği olacak. Taraflar bağlayıcı müzakere başlatılması, yeni rehberlerin geliştirilmesi veya mevcut çalışma grubunun sürdürülmesi seçeneklerini ele alabilecek. Ankara’nın resmî pozisyonundaki yeni ayrıntılar Türkiye’nin BM ve Dışişleri kanallarından yayımlanacak açıklamalarla netleşecek.

Uzlaşıyla kabul edilen belge 16–20 Kasım 2026’da yapılacak Sözleşme Gözden Geçirme Konferansı öncesindeki siyasi ve teknik zemini oluşturuyor. Taraf devletler bundan sonra mevcut metnin uluslararası kurallara veya bağlayıcı bir müzakere sürecine dönüştürülüp dönüştürülmeyeceğini ele alacak.

Askerî yapay zekâ ve insansız sistemler Türkiye’nin savunma gündemindeki başka dosyalarda da yer alıyor. Transit Haber’in Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan savunma işbirliği haberinde yapay zekâ ve insansız sistemlerin ortak programdaki yeri ele alınmıştı. Cenevre’de 5 Eylül’de sağlanan uzlaşı, otonom silahlar için yürütülen çok taraflı süreci yeni bir aşamaya taşıdı.

Bu haberler de ilginizi çekebilir

Al-Monitor: İsrail’de iktidar değişirse Şam’la anlaşma ihtimali artabilir

ABD’nin kasım Green Card sırası ilerledi: EB-2 üç ay, EB-3 bir ay

Pentagon, ABD üslerine dış destek olmadan 90 günlük bağımsız çalışabilme hedefi koydu

Al-Monitor: Türk bağlantılı gemiler battı, Ankara neden Rusya’yı suçlamadı?