Vance İran’a mektup gönderdi: Görüşmeler için Türkiye ve Katar masada

Türkiye ve Katar, İran görüşmeleri için olası ev sahibi ülkeler arasında konuşuluyor. ABD Başkan Yardımcısı JD Vance’in İran Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Sekreteri Muhsin Rızai’ye mektubunun ardından doğrudan müzakere önerisi Amerikan basınına yansıdı. New York Times’ın 29 Ekim’de yayımlanan, The Business Times’ın da aktardığı haberine göre ABD’li ve İranlı yetkililer, Tahran’ın kabul etmesi halinde doğrudan temasların gelecek hafta bu iki ülkeden birinde başlayabileceğini söyledi. Mektubun Katar arabulucuları aracılığıyla 25 Ekim Pazar günü Rızai’ye teslim edildiği bildirildi.

Axios’un ABD’li bir yetkiliye dayandırdığı haberde Vance’in nükleer programın yeniden müzakerelerin konusu olmasını istediği belirtildi. Washington, İran’ın nükleer faaliyetleri hakkında görüşmeler başlatılmasını yaptırım hafifletmesinden önce ele alıyor. Tahran ise limanlarına uygulanan Amerikan ablukasının kaldırılmasını, dondurulan varlıklarına erişimi ve petrol satışına ilişkin kısıtların hafifletilmesini talep ediyor. Bu talepler 28 Ekim’de farklı kaynakların aktardığı müzakere gündeminin merkezinde bulunuyor.

İran görüşmeleri için Türkiye toplantısı ne zaman gündeme geldi?

Bahreyn’de yayımlanan Al Ayam gazetesinin 29 Ekim saat 00.11 tarihli haberi, Al Arabiya/Al Hadath’a konuşan kaynaklara dayanarak arabulucuların 4 Kasım’dan önce Türkiye’de bir toplantı yapılması için Tahran ile istişare yürüttüğünü yazdı. Haberde yeni önerinin Hürmüz Boğazı’ndaki seyrüseferin yeniden başlamasını, Amerikan ablukasının kaldırılmasını, İran’ın nükleer programının ele alınmasını ve uluslararası denetçilerin tesislere girişini kapsadığı belirtildi.

Al Ayam’ın aktardığı kaynaklar, İran tarafının önerideki yedi günlük uygulama süresinin dört güne indirilmesini istediğini bildirdi. Görüşme tarihi ve ev sahibi ülke konusundaki haberler, arabulucuların devam eden temaslarından kaynaklanıyor. New York Times’ın görüştüğü iki yetkili Türkiye ile Katar’ı seçenek olarak sayarken Bahreyn gazetesinin kaynakları yalnız Türkiye’deki toplantı istişarelerinden söz ediyor. İran görüşmeleri için önerilen takvim, 3 Kasım ABD ara seçimleriyle aynı haftaya denk geliyor.

Katar’ın arabuluculuk planına İran nasıl yanıt verdi?

Reuters’ın Andrew Mills ve Parisa Hafezi imzalı 28 Ekim haberine göre Katar arabulucuları, 25 Ekim Pazar günü Tahran’a yedi günlük yeni bir anlaşma taslağı sundu. Teklifin her gün karşılıklı güven artırıcı adımlar ve bazı ülkelerin garantörlüğüyle uygulanması öngörülüyordu. Görüşmeler hakkında bilgilendirilen bir yetkili İran’dan hafta sonuna kadar yanıt beklediğini söylerken üst düzey bir İranlı yetkili, Doha’nın sunduğu fikirleri kabul edilemez bulduklarını açıkladı.

Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi ise arabulucularla ülkesinin kendi yedi günlük önerisi üzerinde temasların sürdüğünü bildirdi. The Times of Israel’ın Wall Street Journal haberine dayandırdığı aktarımda Vance’in mektubu, önce müzakere çerçevesi üzerinde uzlaşma arayışı olarak anlatılıyor. Trump aynı gün yaptığı açıklamada Vance’in temasından haberdar olduğunu söylerken görüşmenin tıbbi malzeme meselesiyle ilgili olduğunu ifade etti. Kaynaklarda tarafların müzakerelere hangi başlıktan başlayacağı konusunda farklı yaklaşımları bulunuyor. Reuters’ın haberinde İran görüşmeleri için Amerikan ablukasına ilişkin talepler ve Hürmüz’den gemi geçişleri ele alınıyor.

ECFR Türkiye ve Avrupa’nın iki diplomasi hattını nasıl değerlendirdi?

European Council on Foreign Relations araştırmacısı Ellie Geranmayeh, 28 Ekim’de yayımladığı “Two tracks to Tehran” başlıklı analizde Türkiye’nin içinde olduğu iki diplomatik girişimi karşılaştırdı. İlki, 23 Ekim’de İstanbul’da Türkiye ile Mısır’a Pakistan ve Suudi Arabistan’ın katılmasıydı. Avrupa ülkelerinden Birleşik Krallık ve Fransa ile Almanya ve İtalya aynı görüşmede yer aldı.

Araştırmacı, Avrupa ile bölge ülkelerinin ABD yönetiminin öncülüğünü beklemeden çatışmayı sınırlamaya çalıştığını yazdı. İtalya’nın Avrupa tarafına katılmasını, Tahran’la görüşme kanallarının çeşitlenmesi açısından önemli buldu.

İstanbul toplantısının ardından yayımlanan sekiz ülkenin resmî ortak basın açıklamasına göre bakanlar ABD ile İsrail’in İran’la savaşını ele aldı. Hürmüz Boğazı ve Babülmendep’te deniz güvenliğini görüştü; Yemen ve Filistin gelişmeleri de gündemdeydi. Bakanlar çatışmaların müzakereyle ele alınması ve istişarelerin aynı formatta sürmesi konusunda uzlaştı. Transit Haber’in 23 Ekim İstanbul toplantısı haberinde sekiz dışişleri bakanının açıklamaları ve aynı gün yayımlanan iki ayrı sonuç metninin ayrıntıları bulunuyor.

ECFR’nin ikinci hat olarak tanımladığı temas 26 Ekim’de Tahran’da gerçekleşti. İran görüşmeleri açısından bu toplantıya ev sahipliği yapan Muhsin Rızai, birkaç gün sonra Vance’in mektubunun da muhatabı oldu. Dört ülkenin IRNA tarafından yayımlanan ortak açıklamasında İran adına Muhsin Rızai’nin ev sahipliği yaptığı toplantıya MİT Başkanı İbrahim Kalın, Suudi Arabistan Savunma Bakanı Halid bin Selman ve Pakistan Genelkurmay Başkanı Asım Münir’in katıldığı kaydedildi. Taraflar bölgesel barış ve güvenlik alanında diyaloğu sürdüreceklerini açıkladı. Tahran toplantısını ayrıntılandıran önceki haberde katılımcıların görevleri ve toplantının ortak sonucu açıklanıyor.

Erdoğan, Trump’a Hürmüz ve Yemen için ne söyledi?

Diplomatik temaslar sürerken Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile ABD Başkanı Donald Trump 28 Ekim akşamı telefonda görüştü. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığının açıklamasını aktaran Anadolu Ajansına göre Erdoğan, Türkiye’nin Suudi Arabistan ve Pakistan’la oluşturduğu Mekke Ortak Savunma İttifakı çerçevesinde Hürmüz ve Yemen’deki gelişmeleri yakından izlediklerini ve diplomatik çözüm için çalıştıklarını söyledi. Erdoğan ayrıca Rusya ve Ukrayna arasındaki diplomatik sürecin yeniden canlandırılmasına destek vermeye hazır olduklarını söyledi.

İran görüşmeleri için yürütülen diplomasi trafiği sırasında yapılan telefon görüşmesinde Türkiye–ABD ilişkilerinin geliştirilmesi de ele alındı. Trump, Erdoğan’a 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı nedeniyle kutlama mesajı iletti. Erdoğan’ın ittifak ve diplomasi vurgusu, ABD ile İran arasında yeniden doğrudan temas kurulmasının tartışıldığı aynı güne denk geldi. Axios’un 28 Ekim tarihli ayrı araştırması Katar öncülüğündeki arabuluculuğu Türkiye ile Suudi Arabistan’ın da desteklediğini; Pakistan ve Mısır’ın da bu temaslarda bulunduğunu; nükleer denetim ve ablukaya ilişkin taleplerin üzerinde çalışıldığını aktardı.

3 Kasım seçimleri öncesi Washington hangi seçenekleri değerlendiriyor?

ABD’nin 3 Kasım ara seçimlerinden sonraya yönelik askerî hazırlıkları da diplomasi trafiğiyle aynı döneme rastlıyor. Transit Haber’in Wall Street Journal kaynaklı 28 Ekim haberinde Washington’ın bazı Körfez ülkelerine olası kısa ve yoğun bir harekâta hazırlıklı olunması mesajı gönderdiği anlatılmıştı. Axios’a konuşan ABD, İsrail ve bölgesel kaynaklar da Katar’ın diplomatik çabalarını İran’a yönelik yeni saldırı hazırlıklarıyla birlikte değerlendirdi. Bu görüşmelerde Hürmüz’ün yeniden açılması ve nükleer tesislere uluslararası denetçi erişimi iki ayrı başlık olarak ele alınıyor.

Bu haberler de ilginizi çekebilir

WSJ: ABD, Körfez ülkelerini İran’a yeni saldırı ihtimaline karşı uyardı

İngiltere 16 ülkenin seyahat uyarısını yeniledi: Türkiye de listede

Yunanistan’dan Ankara’nın Mısır teklifine yanıt: Deniz alanları pazarlık konusu değil